अरुण उपत्यकाकी मनकामना देवीको किंवदन्ती, आस्था र वास्तुकला।
मनकामना देवी — इच्छा पूर्ण गर्ने देवी — पुस्तौंदेखि अरुण उपत्यकाको रक्षा गर्दै आउनुभएको छ। खाँदबारीस्थित उहाँको मन्दिरमा भक्तजनले आफ्ना सबैभन्दा ठूला आशा ल्याउँछन्, भगवती (नवदुर्गा) स्वरूपकी देवीले पूरा गर्ने विश्वास राख्दै।
उहाँको नामले दुई शब्द जोड्छ — र यस ठाउँको सम्पूर्ण वचन बोक्छ।
कुमालेको सपना
कुमाल समुदायका एक वृद्धको गर्भवती गाई हरायो। सपनामा एक तरुणी देखा परिन् र आफूलाई मनकामना देवी बताउँदै उनलाई अरुणछेउको ढुङ्गासम्म डोर्याइन्। त्यहाँ उनले आफ्नो गाई र नयाँ बाच्छो भेट्टाए — र त्यहीँ मूर्ति स्थापना गरियो। एक ब्राह्मण पुजारीले सुरु गरेको पूजा आजसम्म अटुट रूपमा जारी छ।
गोरखा सम्बन्ध
अझ पुरानो कथाले यस मूर्तिलाई गोरखाको मनकामनासँग जोड्छ — दिव्य शक्ति भएकी १७औं शताब्दीकी एक रानी, राजाको मृत्युपछि उनको सती, र पछि दूध र रगत बगेको ढुङ्गा। सम्पदाका रूपमा भनिने यो कथाले यस उपत्यकाको मन्दिरलाई नेपालभरि साझा भक्तिसँग बाँध्छ।
परिवेश
मन्दिर अरुणको पूर्वी किनारमा, खाँदबारी वडा नं. ९ मा, तुम्लिङटारभन्दा करिब पाँच किलोमिटर उत्तर अवस्थित छ। यो मकालु बरुण राष्ट्रिय निकुञ्जको दक्षिण-पूर्वी प्रवेशद्वार हो — सन् १९९२ मा स्थापित नेपालको आठौं राष्ट्रिय निकुञ्ज — र त्यसभन्दा पर, मकालु, पृथ्वीको पाँचौं अग्लो हिमाल।
पुनर्निर्माणमा मन्दिर आफ्नो परम्परागत स्वरूपमा फर्किन्छ: ७.५ गुणा ७.५ मिटरको तीन-तले पगोडा, स्थानीय ढुङ्गा मेसनरी र कंक्रिटको, सालको काठको ढाँचा र तामाको छाना भएको। बरन्डाले चारैतिर घेर्छ; एउटा मुख्य ढोका र दुई छेउका ढोका गर्भगृहतर्फ खुल्छन्।
शिखरमा गजुर बस्छ — सुनौलो शिखर जसले नेपाली मन्दिर परम्परामा पवित्र अक्ष बनाउँछ, दिव्य शक्तिलाई तल स्थापित मूर्तिसम्म पुर्याउँदै। झन्डै दुई टन दान गरिएको तामाले छाना र गजुर मोड्नेछ।
पुनर्निर्माणले मूल मन्दिर मात्र होइन, सिंगो पवित्र परिसर पुनर्स्थापना गर्छ।
मनकामना देवीको मूल ढिकुरा स्थापित तीन-तले पगोडा।
पवित्र पूर्णता दिने चार एक-तले सहायक मन्दिर र देवालय।
शोकमा रहेका परिवारका लागि सम्मानजनक १३ दिने किरिया घर।
नवीकृत प्राङ्गण, तुलसी बगैंचा, सुरक्षित पैदलमार्ग र भेला हुने स्थान।
मनकामना मन्दिरको पुनर्निर्माणको कालक्रमिक इतिहास
प्रकृति र संस्कृतिले एक–अर्कालाई समन्वित रूपमा ढाल्दै आजको पवित्र स्वरूप निर्माण गरेका छन्। यहाँ मनकामना मन्दिरको पुनर्निर्माण यात्राका विगतदेखि आजसम्मका महत्वपूर्ण चरणहरू प्रस्तुत छन्।
दुर्गा देवी घिमिरेको नेतृत्वमा मन्दिरको पहिलो विस्तृत अभिलेखीकरण गरिएको पुनर्निर्माण। हालको स्थानमा एकल छाना भएको प्यागोडा मन्दिर निर्माण गर्न धरानबाट सुखदेव श्रेष्ठ नामका एक प्रसिद्ध इन्जिनियरलाई आमन्त्रित गरिएको थियो।
पद्मकेशर कार्कीको नेतृत्वमा मनकामना संयास आश्रम स्थापना